BMediaFaktcheking — xabarlar, rasmlar va videolarning haqiqatga mosligini tekshirish jarayoni. Bu professional jurnalistlargina emas, har bir o‘quvchi qo‘llay oladigan ko‘nikma. Oddiy tekshiruv qadamlari ko‘p hollarda yolg‘onni yoki kontekstdan uzib tarqatilgan materialni fosh qiladi.
Xabarni tekshirish: besh qadam
- Manbani toping. Xabar birinchi marta qayerda paydo bo‘lgan? Asl manbaga yetib boring, qayta tarqatuvchilarga emas.
- Muallifni tekshiring. U haqiqiy mutaxassismi? Uning avvalgi xabarlari ishonchlimi?
- Sanani tekshiring. Eski xabar yangi sifatida qayta tarqatilayotgan bo‘lishi mumkin.
- Boshqa manbalar bilan solishtiring. Mustaqil nashrlar buni tasdiqlaydimi?
- Dalilga qarang. Havola, hujjat, raqam bormi va ular haqiqiymi?
Rasm va videoni tekshirish
| Usul | Qanday |
|---|---|
| Teskari qidiruv | Rasmni qidiruv tizimiga yuklab, uning birinchi manbasi va boshqa nashrlarini toping |
| Metama’lumot va sana | Fayl yoki post sanasi, joylashuvi, muallifi |
| Kadrlarni ko‘rib chiqish | Videodan alohida kadrlar olib, ularni alohida qidiring |
| Joy va tafsilotlar | Yo‘l belgilari, binolar, ob-havo, ustki yozuvlar bayon qilingan joyga mosligi |
| Tahrir belgilari | Nomuvofiq soyalar, g‘alati qirralar, buzilgan matn, notabiiy yuz va qo‘llar |
Rasm — dalil emas, ayniqsa uning manbasi noma’lum bo‘lsa.
Sun’iy intellekt va yasama kontent
Hozirgi texnologiyalar yuz, ovoz va videoni haqiqiydek yasashga imkon beradi. Shuning uchun shubhali videoni tekshirishda qo‘shimcha ehtiyotkorlik kerak: rasmning ishonarli ko‘rinishi uning haqiqiyligini anglatmaydi. Xabarni ishonchli manbalar tasdiqlaguncha uni haqiqat deb hisoblamang.
Ehtiyot bo‘ling: shubhali havolalarni bosmang, shaxsiy ma’lumot, kod yoki pul so‘rovlariga javob bermang. Ommaviy tarqalayotgan «shoshilinch» xabarlar ko‘pincha firibgarlik bo‘ladi.
- Birinchi manbani toping
- Sanani ko‘ring
- Teskari qidiruvdan foydalaning
- Kamida ikki mustaqil manbani solishtiring
- Aniq bo‘lmasa, ulashmang
Foydali manbalar: havola uchun joy